Cách phát âm pinyin cho người Việt: bảng âm gần giống và 6 lỗi hay mắc
Nội dung bài viết
Pinyin dùng chữ cái Latinh nhưng nhiều chữ không đọc như tiếng Việt: d đọc gần "t", t đọc gần "th", g đọc gần "c", j q x đọc bằng mặt lưỡi, zh ch sh r phải cong lưỡi, và chữ i sau z c s zh ch sh r không đọc là "i". Bảng dưới đưa âm tiếng Việt gần nhất cho từng phụ âm và vần, sau đó là sáu lỗi người Việt hay mắc cùng cách tự kiểm.
Cách đọc 21 phụ âm đầu (thanh mẫu)
| Pinyin | Gần âm tiếng Việt | Ghi chú | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| b | "p" nhẹ | Không rung dây thanh, không bật hơi; không phải "b" tiếng Việt | bà bố |
| p | "p" bật hơi | Bật một luồng hơi mạnh | pà sợ |
| m | m | mā mẹ | |
| f | ph | fàn cơm | |
| d | t | Không phải "đ" | dà to |
| t | th | tā anh ấy | |
| n | n | nǐ bạn | |
| l | l | lái đến | |
| g | c, k | Không rung như "g" tiếng Việt | guì đắt |
| k | "c" bật hơi | Không phải "kh" | kuài nhanh |
| h | gần "kh" | Hơi cọ ở cuống lưỡi, thô hơn "h" tiếng Việt | hǎo tốt |
| j | ch | Đầu lưỡi tì chân răng dưới, mặt lưỡi áp vòm | jiā nhà |
| q | "ch" bật hơi | Vị trí lưỡi như j | qù đi |
| x | gần "x" | Vị trí lưỡi như j, môi dẹt | xiè cảm ơn |
| zh | "tr" cong lưỡi | Không bật hơi | zhōng giữa |
| ch | "tr" cong lưỡi, bật hơi | chī ăn | |
| sh | "s" cong lưỡi | shì là | |
| r | không có âm tương đương | Giữ lưỡi như sh, rung dây thanh; không rung lưỡi | rén người |
| z | "ts" không bật hơi | Đầu lưỡi thẳng, chạm sau răng trên | zài ở |
| c | "ts" bật hơi | Không phải "c" tiếng Việt | cài món ăn |
| s | x | Không cong lưỡi | sì bốn |
y và w không tính là thanh mẫu; chúng là cách viết khi âm tiết bắt đầu bằng i, u, ü: yi, wu, yu.
Cách đọc các vần dễ đọc sai
| Vần | Gần âm tiếng Việt | Ví dụ |
|---|---|---|
| e (đứng một mình) | "ơ" lùi về sau, gần "ưa" | hē uống · chē xe |
| ei | ây | gěi cho · hēi đen |
| ou | âu | zǒu đi · yǒu có |
| en / eng | ân / âng | mén cửa · lěng lạnh |
| ong | ung | dōng đông · hóng đỏ |
| ie | iê | xiè · jiě chị |
| ian | iên (không đọc "i-an") | tiān trời · qián tiền |
| iu (viết tắt của iou) | iêu | liù sáu · jiǔ chín |
| ui (viết tắt của uei) | uây | shuǐ nước · duì đúng |
| un (viết tắt của uen) | uân | chūn mùa xuân · kùn buồn ngủ |
| uo | ua (uô) | duō nhiều · wǒ tôi |
| ü, üe, üan, ün | không có trong tiếng Việt | nǚ nữ · xué học · yuǎn xa · yún mây |
| er | "ơ" rồi cong lưỡi | èr hai · érzi con trai |
Bảng đủ 21 thanh mẫu và 35 vận mẫu nằm ở bài bảng pinyin đầy đủ. Bảng này chỉ là điểm bắt đầu; phải nghe âm thật rồi mới bắt chước.
Sáu lỗi người Việt hay mắc và cách sửa
1. Không phân biệt bật hơi và không bật hơi
Tiếng Việt phân biệt phụ âm bằng độ rung dây thanh ("b" rung, "p" không rung). Tiếng Trung phân biệt bằng luồng hơi: cả hai đều không rung, khác ở chỗ có bật hơi hay không. Lỗi này ảnh hưởng sáu cặp cùng lúc.
| Không bật hơi | Bật hơi | Cặp ví dụ |
|---|---|---|
| b | p | bà bố · pà sợ |
| d | t | dù bụng · tù thỏ |
| g | k | guì đắt · kuì hổ thẹn |
| j | q | jī gà · qī bảy |
| zh | ch | zhī biết · chī ăn |
| z | c | zài ở · cài món ăn |
Tự kiểm: cầm tờ giấy mỏng cách miệng khoảng 5 cm. Đọc pà, giấy phải rung rõ; đọc bà, giấy gần như không động.
2. Đọc chữ i sau z, c, s, zh, ch, sh, r thành "i"
Trong sì, zì, shì, chī, rì, chữ i chỉ báo rằng phụ âm được ngân dài, không mang âm "i". sì nghe gần "xư", shì nghe gần "sư" cong lưỡi, chī gần "trư" bật hơi.
Tự kiểm: đọc sì (bốn) rồi xī (tây). Hai vần phải nghe khác hẳn; chỉ có âm "i" thật.
3. Đọc zh, ch, sh, r bằng lưỡi phẳng
Nhóm này cần cong đầu lưỡi lên chạm phần vòm ngay sau lợi răng trên. Người miền Bắc hay đọc thành "tr, ch, x" phẳng; người miền Nam đọc gần hơn nhưng thường chưa cong đủ. Âm r dễ sai nhất: không rung lưỡi như "r" khi đánh vần tiếng Việt, mà là âm sh có thêm tiếng.
Tự kiểm: đọc sh kéo dài "shhhh", giữ nguyên lưỡi rồi bật giọng lên: âm nghe được là r. Đọc shì rồi rì, lưỡi không được di chuyển giữa hai từ.
4. Đọc j, q, x giống zh, ch, sh
Vị trí lưỡi ngược nhau. Với j, q, x, đầu lưỡi hạ xuống tì vào chân răng dưới, mặt lưỡi nâng lên; với zh, ch, sh, đầu lưỡi cong lên trên.
Tự kiểm: đọc jiā (nhà) rồi zhuā (bắt). Với jiā, đầu lưỡi phải nằm yên sau răng cửa dưới.
5. Đọc ü thành u, và không biết khi nào ü mất hai chấm
ü có lưỡi ở vị trí "i" nhưng môi tròn như "u". Quy tắc chính tả: sau j, q, x và y, hai chấm được bỏ đi nhưng vẫn đọc ü: qù, xué, yú. Sau n và l thì giữ hai chấm vì có cặp phân biệt: nǚ (nữ) khác nǔ (nỗ lực), lǜ (xanh lá) khác lù (đường).
Tự kiểm: đọc nǚ và nǔ. Hai từ phải nghe khác nhau.
6. Đọc vần theo mặt chữ
- ian đọc "iên", không đọc "i-an": tiān gần "thiên".
- iu, ui, un là dạng rút gọn của iou, uei, uen nên có âm giữa: liù gần "liêu", shuǐ gần "suây" cong lưỡi, kùn gần "khuân" bật hơi.
- e đứng một mình đọc gần "ơ" lùi sau ( hē), nhưng trong ie, üe đọc "ê" ( xiè, xué), trong ei, en, eng đọc "â" ( gěi, mén).
Thứ tự nên sửa
- Cặp bật hơi, vì sai là đổi từ và rơi vào từ dùng hằng ngày.
- Chữ i sau z c s zh ch sh r, vì chỉ cần biết quy ước là sửa được ngay.
- Nhóm cong lưỡi và j q x, vì cần tập cơ lưỡi nhiều tuần.
- ü và các vần rút gọn, sửa dần khi gặp từ cụ thể.
Đây đều là lỗi cơ chứ không phải lỗi kiến thức: đọc hiểu mô tả chưa đủ, phải nói ra tiếng, thu âm, nghe lại và so với âm chuẩn. Sau phần phụ âm và vần, luyện tiếp thanh điệu ở bài bốn thanh điệu tiếng Trung; bài tập phát âm theo thứ tự có ở trang phát âm tiếng Trung.
