Ngữ pháp とき trong tiếng Nhật: cách ghép và phân biệt る とき, た とき

とき (toki, viết kanji là 時) nghĩa là "khi, lúc", đứng sau một vế để nói thời điểm xảy ra vế chính. Công thức: V thể thường / tính từ い / tính từ な + な / danh từ + の + とき. Điểm quan trọng nhất: động từ trước とき ở dạng từ điển nếu việc đó chưa xong khi vế sau xảy ra, ở dạng た nếu đã xong. Ví dụ: 子供のとき、よく川で泳ぎました。 (kodomo no toki, yoku kawa de oyogimashita, "hồi nhỏ tôi hay bơi ở sông").

Cách ghép với とき

Loại từ	Cách ghép	Ví dụ	Nghĩa
Động từ (từ điển)	V る + とき	寝るとき	khi đi ngủ
Động từ (た)	V た + とき	困ったとき	khi gặp khó khăn
Động từ (ない)	V ない + とき	分からないとき	khi không hiểu
Động từ (ている)	V ている + とき	寝ているとき	khi đang ngủ
Tính từ い	Giữ nguyên + とき	寒いとき	khi lạnh
Tính từ な	Thêm な + とき	暇なとき	khi rảnh
Danh từ	Thêm の + とき	学生のとき	thời sinh viên

Dạng từ điển hay dạng た trước とき?

Dạng của động từ trước とき không cho biết quá khứ hay hiện tại. Nó chỉ cho biết việc đó xảy ra trước hay sau vế chính. Thì của cả câu do động từ cuối câu quyết định.

Câu	Nghĩa	Thứ tự sự việc
日本に行くとき、カメラを買いました。	Lúc sắp đi Nhật, tôi đã mua máy ảnh.	Mua máy ảnh trước (chưa tới Nhật).
日本に行ったとき、カメラを買いました。	Khi đi Nhật, tôi đã mua máy ảnh (ở Nhật).	Đến Nhật rồi mới mua.
出かけるとき、「行ってきます」と言います。	Lúc ra khỏi nhà thì nói "Con đi đây".	Nói trước khi đi.
家に帰ったとき、「ただいま」と言います。	Khi về đến nhà thì nói "Con về rồi".	Về tới nơi rồi mới nói.

Ví dụ trong câu

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
暇なとき、何をしますか。	hima na toki, nani o shimasu ka	Lúc rảnh bạn làm gì?
分からないとき、先生に聞いてください。	wakaranai toki, sensei ni kiite kudasai	Khi không hiểu thì hãy hỏi thầy cô.
寒いときは、温かいスープを飲みます。	samui toki wa, atatakai sūpu o nomimasu	Khi trời lạnh tôi uống súp nóng.
大学生のとき、東京に住んでいました。	daigakusei no toki, Tōkyō ni sunde imashita	Thời sinh viên tôi sống ở Tokyo.
熱が出たときは、この薬を飲んでください。	netsu ga deta toki wa, kono kusuri o nonde kudasai	Khi bị sốt thì hãy uống thuốc này.
ご飯を食べているとき、電話が来ました。	gohan o tabete iru toki, denwa ga kimashita	Đang ăn cơm thì có điện thoại.

Sau とき có thể thêm に (nhấn đúng thời điểm), は (nêu làm chủ đề, hay dùng khi nói thói quen, lời khuyên) hoặc để trống. Cả ba đều đúng.

とき khác たら thế nào

とき chỉ nói thời điểm. ~たら (tara) mang nghĩa điều kiện "nếu… thì" hoặc "sau khi… thì". Khi vế trước là chuyện chưa chắc xảy ra, dùng たら: 雨が降ったら、行きません。 (ame ga futtara, ikimasen, "nếu mưa thì tôi không đi"). Dùng とき ở đây sẽ thành "vào lúc trời mưa", không còn ý giả định.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ 子供とき → ✓ 子供のとき
  Danh từ trước とき phải có の.
• ✗ 暇のとき → ✓ 暇なとき
  Tính từ な dùng な, không dùng の.
• ✗ 寒いなとき → ✓ 寒いとき
  Tính từ い gắn thẳng.
• ✗ 行きますとき → ✓ 行くとき
  Trước とき dùng thể thường, kể cả khi cả câu lịch sự.
• ✗ 日本に行くとき、富士山を見ました。 → ✓ 日本に行ったとき、富士山を見ました。
  Thấy núi Phú Sĩ khi đã ở Nhật, nên vế trước dùng dạng た.

Nhớ nhanh

• V thể thường / tính từ い / tính từ な + な / N + の + とき.
• Dạng từ điển + とき: việc đó chưa xong; dạng た + とき: đã xong.
• Thì của cả câu nằm ở động từ cuối câu.
• ときに, ときは, とき đều dùng được.
• Giả định "nếu" dùng たら, không dùng とき.

Đọc tiếp: nói "muốn làm gì" với たいです. Toàn bộ lộ trình nằm ở mục ngữ pháp tiếng Nhật.