Thể thường trong tiếng Nhật: cách chia và khác gì thể lịch sự

Thể thường (普通形, futsūkei) là cách nói thân mật, dùng với bạn bè, người nhà, người ít tuổi hơn; thể lịch sự (丁寧形, teineikei) là cách nói có です/ます, dùng với người lạ, cấp trên, khách hàng. Hai thể mang cùng một nghĩa, chỉ khác mức lịch sự. Ví dụ: 明日、行きますか。 (ashita, ikimasu ka) và 明日、行く？ (ashita, iku?) đều là "mai bạn đi không?", câu đầu nói với đồng nghiệp, câu sau nói với bạn thân.

Bảng đối chiếu thể thường và thể lịch sự

Loại từ	Dạng	Thể lịch sự	Thể thường
Động từ	Hiện tại	行きます	行く
	Phủ định	行きません	行かない
	Quá khứ	行きました	行った
	Quá khứ phủ định	行きませんでした	行かなかった
Tính từ い	Hiện tại	高いです	高い
	Phủ định	高くないです	高くない
	Quá khứ	高かったです	高かった
	Quá khứ phủ định	高くなかったです	高くなかった
Tính từ な	Hiện tại	静かです	静かだ
	Phủ định	静かじゃないです	静かじゃない
	Quá khứ	静かでした	静かだった
	Quá khứ phủ định	静かじゃなかったです	静かじゃなかった
Danh từ	Hiện tại	学生です	学生だ
	Phủ định	学生じゃないです	学生じゃない
	Quá khứ	学生でした	学生だった
	Quá khứ phủ định	学生じゃなかったです	学生じゃなかった

Với tính từ い, thể thường chỉ là bỏ です. Với tính từ な và danh từ, です đổi thành だ. Dạng hiện tại khẳng định của động từ ở thể thường chính là dạng từ điển.

Cách chia động từ sang thể thường

Thể ない (phủ định)

Nhóm	Cách chia	Ví dụ
Nhóm 1	Đổi âm cuối sang hàng a + ない; う → わない	書く → 書かない; 飲む → 飲まない; 買う → 買わない; 帰る → 帰らない
Nhóm 2	Bỏ る + ない	食べる → 食べない; 見る → 見ない
Nhóm 3	Bất quy tắc	する → しない; 来る → 来ない (konai)
Ngoại lệ		ある → ない (không phải あらない)

Thể た (quá khứ)

Chia giống thể て, đổi て → た, で → だ: 書いて → 書いた, 飲んで → 飲んだ, 行って → 行った, 食べて → 食べた, して → した. Quá khứ phủ định: đổi ない thành なかった: 行かなかった. Cách chia thể て có ở bài thể て.

Dùng thể nào với ai

Thể lịch sự (です/ます)	Thể thường
Người mới gặp, người lạ	Bạn bè thân
Cấp trên, đồng nghiệp chưa thân, khách hàng	Người trong gia đình
Thầy cô, người lớn tuổi hơn	Người ít tuổi hơn mà mình đã thân
Nhân viên cửa hàng, nhà hàng, cơ quan	Tự nói một mình, nhật ký
Thư từ, email công việc, bài phát biểu	Báo, sách, luận văn (văn viết dùng thể thường)

Khi không chắc, chọn thể lịch sự. Người Nhật thường chuyển sang thể thường khi đã thân, và người lớn tuổi hơn thường là người chuyển trước.

Hội thoại thể thường nghe thế nào

Nói thân mật không chỉ đổi đuôi. Câu hỏi thường bỏ か và lên giọng cuối câu; trợ từ を, は hay bị lược; danh từ và tính từ な trong câu hỏi bỏ luôn だ.

Thể lịch sự	Thể thường	Nghĩa
コーヒーを飲みますか。	コーヒー、飲む？	Uống cà phê không?
日曜日は暇ですか。	日曜日、暇？	Chủ nhật rảnh không?
もう昼ご飯を食べましたか。	もう昼ご飯食べた？	Ăn trưa chưa?
今日は行きません。	今日は行かない。	Hôm nay tôi không đi.
この映画は面白かったです。	この映画、面白かった。	Phim này hay.

Thể thường bắt buộc trong nhiều mẫu câu

Kể cả khi đang nói lịch sự, phần đứng trước một số mẫu câu phải ở thể thường. Đuôi です/ます chỉ đặt ở cuối cả câu.

Câu tiếng Nhật	Cách đọc	Nghĩa
明日は雨が降ると思います。	ashita wa ame ga furu to omoimasu	Tôi nghĩ mai trời mưa.
京都に行ったことがあります。	Kyōto ni itta koto ga arimasu	Tôi đã từng đi Kyoto.
寝るとき、電気を消します。	neru toki, denki o keshimasu	Khi đi ngủ, tôi tắt đèn.
時間がないので、タクシーで行きます。	jikan ga nai node, takushī de ikimasu	Vì không có thời gian nên tôi đi taxi.

Lỗi người Việt hay mắc

• ✗ おいしいだ。 → ✓ おいしい。
  Tính từ い không thêm だ.
• ✗ 学生だか？ → ✓ 学生？
  Câu hỏi thể thường với danh từ bỏ cả だ lẫn か.
• ✗ 行きますと思います。 → ✓ 行くと思います。
  Trước と思います dùng thể thường.
• ✗ あらない → ✓ ない
  Thể ない của ある là ない.
• ✗ 来らない → ✓ 来ない
  来る bất quy tắc, đọc là こない.

Một lỗi về cách dùng: vừa học thể thường qua phim đã dùng với sếp, với người mới quen. Câu đúng ngữ pháp nhưng nghe suồng sã.

Nhớ nhanh

• Cùng nghĩa, khác mức lịch sự: ます/です ↔ る, ない, た, なかった, だ.
• Tính từ い: bỏ です. Tính từ な, danh từ: です → だ.
• Thể ない nhóm 1: hàng a + ない (う → わない). ある → ない.
• Thể た chia như thể て.
• Trước と思う, ことがある, とき, ので: thể thường, kể cả khi nói lịch sự.
• Không chắc thì dùng です/ます.

Thể thường là dạng bạn sẽ nghe nhiều nhất trong phim và lời bài hát, nên sau bài này hãy luyện nhận ra nó khi học tiếng Nhật qua video. Toàn bộ lộ trình nằm ở mục ngữ pháp tiếng Nhật.