Từ ghép tiếng Trung: 6 kiểu ghép, từ ly hợp và cách đoán nghĩa

Từ ghép tiếng Trung (合成词, héchéngcí) là từ tạo thành từ hai chữ Hán trở lên, mỗi chữ vốn có nghĩa riêng, ví dụ 火车 (huǒchē, "lửa + xe" = tàu hoả) hay 见面 (jiànmiàn, "gặp + mặt" = gặp nhau). Phần lớn từ trong tiếng Trung hiện đại là từ hai chữ. Ngữ pháp tiếng Trung chia từ ghép thành vài kiểu theo quan hệ giữa hai chữ: đẳng lập, chính phụ, động tân, chủ vị, bổ sung, và kiểu thêm tiền tố hoặc hậu tố. Nhận ra kiểu ghép giúp đoán nghĩa từ mới và tránh các lỗi đặt câu, nhất là với nhóm động tân.

Nếu đang tìm cách ghép thanh mẫu với vận mẫu để đọc pinyin (ví dụ b + a = ba), phần đó nằm ở bài bảng pinyin đầy đủ.

Sáu kiểu từ ghép trong tiếng Trung

Kiểu ghép	Quan hệ giữa hai chữ	Ví dụ
Đẳng lập (联合式)	Hai chữ cùng loại, nghĩa gần nhau, trái nhau hoặc bổ sung cho nhau	朋友 péngyou (bạn bè) · 道路 dàolù (đường sá) · 买卖 mǎimai (buôn bán) · 大小 dàxiǎo (kích cỡ)
Chính phụ (偏正式)	Chữ trước bổ nghĩa cho chữ sau	火车 huǒchē (tàu hoả) · 汉语 Hànyǔ (tiếng Hán) · 红茶 hóngchá (trà đen) · 飞机 fēijī (máy bay)
Động tân (动宾式)	Chữ trước là động từ, chữ sau là tân ngữ của nó	吃饭 chīfàn (ăn cơm) · 睡觉 shuìjiào (ngủ) · 见面 jiànmiàn (gặp mặt) · 毕业 bìyè (tốt nghiệp)
Chủ vị (主谓式)	Chữ trước là chủ thể, chữ sau nói về nó	头疼 tóuténg (đau đầu) · 地震 dìzhèn (động đất) · 年轻 niánqīng (trẻ) · 心疼 xīnténg (xót)
Bổ sung (补充式)	Chữ sau nói kết quả hoặc hướng của động tác ở chữ trước	提高 tígāo (nâng cao) · 说明 shuōmíng (giải thích) · 改正 gǎizhèng (sửa lại cho đúng)
Phụ gia (附加式)	Một chữ gốc có nghĩa kèm tiền tố hoặc hậu tố đã mờ nghĩa	老师 lǎoshī (giáo viên) · 桌子 zhuōzi (cái bàn) · 石头 shítou (hòn đá) · 作者 zuòzhě (tác giả)

Ngoài sáu kiểu trên còn có từ láy (重叠式) như 妈妈 māma (mẹ), 常常 chángcháng (thường thường), 刚刚 gānggāng (vừa mới). Từ láy lặp một chữ nên không có quan hệ giữa hai chữ khác nhau.

Kiểu chính phụ: trật tự ngược với tiếng Việt thuần

Trong từ chính phụ, chữ bổ nghĩa đứng trước. Tiếng Việt thuần thì ngược lại, chữ chính đứng trước:

Tiếng Trung	Nghĩa từng chữ	Tiếng Việt
火车 huǒchē	lửa + xe	xe lửa
牛肉 niúròu	bò + thịt	thịt bò
中国人 Zhōngguórén	Trung Quốc + người	người Trung Quốc
电影院 diànyǐngyuàn	phim + viện	rạp chiếu phim

Từ Hán Việt giữ đúng trật tự tiếng Trung, nên người Việt đã quen sẵn một phần: 汉语 là "Hán ngữ", 国歌 là "quốc ca", 学校 là "học hiệu". Khi gặp một từ mới dạng chính phụ, đọc từ chữ cuối lên để biết nó là cái gì: 电影院 là một loại 院 (viện, nơi chốn), 红茶 là một loại 茶 (trà).

Chính kiểu này cũng hay lừa người Việt về nghĩa: 红茶 đọc Hán Việt là "hồng trà", nhưng trong tiếng Trung đó là trà đen (loại trà lên men có nước màu đỏ nâu), không phải trà màu hồng.

Kiểu động tân: nhóm từ dễ đặt câu sai nhất

Nhiều từ động tân là từ ly hợp (离合词, líhécí): hai chữ đứng liền nhau khi dùng một mình, nhưng tách ra được để chèn thành phần khác vào giữa. Vì chữ thứ hai đã là tân ngữ, từ ly hợp không nhận thêm tân ngữ phía sau.

Từ	Câu sai hay gặp	Câu đúng
见面 (gặp mặt)	我明天见面他。	我明天跟他见面。 Wǒ míngtiān gēn tā jiànmiàn. Mai tôi gặp anh ấy.
帮忙 (giúp)	请帮忙我。	请帮我一个忙。 Qǐng bāng wǒ yí ge máng. Làm ơn giúp tôi một việc.
睡觉 (ngủ)	我睡觉了八个小时。	我睡了八个小时觉。 Wǒ shuì le bā ge xiǎoshí jiào. Tôi ngủ tám tiếng.
毕业 (tốt nghiệp)	我毕业北京大学。	我从北京大学毕业。 Wǒ cóng Běijīng Dàxué bìyè. Tôi tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh.
生气 (tức giận)	她生气我。	她生我的气。 Tā shēng wǒ de qì. Cô ấy giận tôi.

Quy tắc rút ra: gặp từ động tân thì đưa người hoặc nơi chốn lên trước bằng giới từ (跟, 给, 从), hoặc chèn vào giữa hai chữ. Các giới từ này có ở bài cách dùng 给, 跟, 从, còn trợ từ 了 và 过 chèn vào giữa từ ly hợp có ở bài chữ 了 và phân biệt 过 và 着.

Những từ ly hợp hay gặp ở trình độ sơ cấp: 吃饭, 睡觉, 见面, 帮忙, 生气, 毕业, 结婚 (jiéhūn, kết hôn), 洗澡 (xǐzǎo, tắm), 跑步 (pǎobù, chạy bộ), 游泳 (yóuyǒng, bơi), 上课 (shàngkè, vào học), 请假 (qǐngjià, xin nghỉ).

Đoán nghĩa từ ghép: ba mức độ

Mức	Ví dụ
Nghĩa lộ rõ: biết hai chữ là đoán ra	手机 shǒujī (tay + máy = điện thoại di động) · 电脑 diànnǎo (điện + não = máy tính) · 牛奶 niúnǎi (bò + sữa = sữa bò)
Đoán được hướng: cần ngữ cảnh để chốt nghĩa	开心 kāixīn (mở + lòng = vui) · 担心 dānxīn (gánh + lòng = lo lắng) · 放心 fàngxīn (buông + lòng = yên tâm)
Không suy ra được: phải học như từ riêng	东西 dōngxi (đông + tây = đồ vật) · 小说 xiǎoshuō (nhỏ + nói = tiểu thuyết) · 马上 mǎshàng (ngựa + trên = ngay lập tức)

Nhóm thứ ba nên học kỹ bằng câu ví dụ, vì biết cả hai chữ vẫn không giúp gì. Âm Hán Việt cũng có lúc dẫn sai, danh sách các trường hợp như vậy ở bài 15 từ tiếng Trung dễ hiểu nhầm với tiếng Việt.

Học từ ghép theo chùm chữ chung

Một chữ thông dụng xuất hiện trong nhiều từ ghép. Gom các từ có chung một chữ để ôn cùng lúc giúp mỗi từ mới chỉ còn một nửa lạ:

Chữ chung	Chùm từ
电 diàn (điện)	电脑 diànnǎo máy tính · 电话 diànhuà điện thoại · 电视 diànshì tivi · 电影 diànyǐng phim
机 jī (máy)	手机 shǒujī điện thoại di động · 飞机 fēijī máy bay · 司机 sījī tài xế · 机场 jīchǎng sân bay
心 xīn (lòng)	开心 kāixīn vui · 伤心 shāngxīn đau lòng · 担心 dānxīn lo lắng · 小心 xiǎoxīn cẩn thận
车 chē (xe)	汽车 qìchē ô tô · 火车 huǒchē tàu hoả · 出租车 chūzūchē taxi · 自行车 zìxíngchē xe đạp
上 / 下	上课 shàngkè vào học · 下课 xiàkè tan học · 上班 shàngbān đi làm · 下班 xiàbān tan làm
学 xué (học)	学生 xuésheng học sinh · 同学 tóngxué bạn học · 大学 dàxué đại học · 留学 liúxué du học

Một lưu ý khi nghe: ở nhiều từ hai chữ, chữ thứ hai đọc thanh nhẹ, như 东西 dōngxi, 朋友 péngyou, 桌子 zhuōzi. Nghe và nhại cả từ thay vì ghép hai chữ lẻ trong đầu. Thanh nhẹ và biến điệu có ở bài bốn thanh điệu tiếng Trung.

Câu hỏi hay gặp

Từ ghép tiếng Trung khác từ ghép tiếng Việt thế nào?

Về cách ghép thì giống nhau: cũng có đẳng lập, chính phụ. Khác biệt lớn nhất là trật tự trong từ chính phụ (tiếng Trung: bổ nghĩa trước, chính sau) và nhóm từ ly hợp động tân, thứ tiếng Việt không có.

Làm sao biết một từ có phải từ ly hợp không?

Từ điển tiếng Trung thường đánh dấu từ ly hợp. Trong từ điển Hán ngữ hiện đại (现代汉语词典), pinyin của từ ly hợp có dấu gạch nối, ví dụ jiàn//miàn. Dấu hiệu nhanh: từ có dạng động từ + danh từ và nghĩa là một hoạt động (ăn cơm, ngủ, bơi, tắm). Cách tra từ ở bài từ điển tiếng Trung.

Nên học chữ lẻ hay học từ ghép?

Học từ để dùng, để ý chữ để nối các từ với nhau. Đơn vị nhớ là từ (电影, không phải 电 rồi 影), nhưng khi gặp từ mới hãy hỏi chữ trong đó đã gặp ở từ nào. Danh sách chữ nên biết trước nằm ở bài 100 chữ Hán thông dụng nhất.

Từ ba chữ, bốn chữ có theo quy luật này không?

Phần lớn có, vì chúng dựng trên nền từ hai chữ: 电影院 là 电影 + 院, 自行车 là 自行 + 车. Riêng thành ngữ bốn chữ (成语) thường mang điển tích và phải học riêng.