Tiếng Anh cho trẻ em

Cùng sáu tuổi, một đứa trẻ đã ghép được vần tiếng Anh và một đứa mới nhận mặt chữ cái cần hai loại nội dung khác hẳn nhau. Chia theo tuổi làm cha mẹ chọn nhầm theo cả hai hướng: đưa bài tập viết cho đứa chưa đọc được, hoặc giữ đứa đã đọc thông ở mức bài hát chữ cái.

Trẻ chưa đọc được chữ dùng được ba dạng: hoạt hình có tiếng, thẻ từ có ảnh, và trò chơi ghép ảnh với tiếng đọc. Điểm chung là con không cần đọc gì để chơi được, người lớn chỉ cần bấm hộ.

Trẻ đã đọc được mặt chữ mở thêm được ba dạng nữa: đọc phụ đề trong lúc xem, học thẻ từ có chữ, và các trò chơi hiển thị từ. Đây cũng là lúc bộ từ theo chủ đề bắt đầu có ích, vì con tự nhận ra từ chứ không phải chờ nghe.

Từ mà trẻ nhớ nhanh nhất là từ chỉ vào được: con vật, đồ vật trong nhà, bộ phận cơ thể, màu sắc, món ăn, hành động. Mỗi từ như vậy có một hình cụ thể để gắn vào, nên nó vào thẳng mà không cần trung gian tiếng Việt.

Từ trừu tượng đi theo hướng ngược lại. Những từ như love, dream, important không có chỗ bám trong đầu trẻ nhỏ, và cách duy nhất để dạy chúng là dịch sang tiếng Việt, tức là đẩy con về lối học chậm nhất.

Thứ tự dùng được cho phần lớn trẻ: bắt đầu bằng nhóm con vật vì nó vừa đông từ vừa dễ tìm hình, sau đó tới đồ vật và người trong nhà vì con gặp hằng ngày, rồi tới đồ ăn, rồi mới tới trường lớp. Học hết một nhóm rồi mới sang nhóm khác, đừng trộn, vì trộn làm mất thứ giúp trẻ nhớ nhất là ngữ cảnh chung của cả nhóm.

Các bộ trên trang này soạn riêng cho trẻ, không dùng chung với kho người lớn: nghĩa viết một vế, câu ví dụ chỉ nói về thứ nhìn thấy được, và mỗi từ có một tranh riêng vẽ trên nền trơn. Người lớn không phải lọc bớt từ trước khi mở cho con.

Từ được xếp hai đường song song: theo chủ đề để học hết một nhóm rồi sang nhóm khác, và theo ba mức Starters, Movers, Flyers của kỳ thi Cambridge YLE để biết con đang ở đâu so với thang mà các giáo trình tiểu học nước ngoài bám theo. Cùng một từ nằm ở cả hai đường, học ở đường nào cũng tính chung một tiến độ.

Bài hát là cách vào tiếng Anh tự nhiên nhất với trẻ nhỏ vì nó khiến trẻ tự nguyện nghe lại lần thứ hai mươi, việc mà không giáo trình nào làm được. Nhưng nhạc người lớn dù chậm và dễ nghe vẫn thường không có tác dụng, vì nội dung xa đời sống của trẻ nên không có gì để neo vào.

Cần nói rõ để bạn khỏi mất công tìm: kho nhạc trên site gồm nhạc pop có lời song ngữ, soạn cho người lớn học từ, và trong đó chưa có lấy một bài thiếu nhi nào. Khu dành cho bài hát trẻ em đã dựng xong nhưng đang trống, nên nó chưa được đưa vào chỉ mục tìm kiếm và chưa đáng để bấm vào lúc này.

Trong lúc chờ, bốn tiêu chí ở trên áp dụng được cho bất cứ nguồn nào. Một mẹo giúp cha mẹ đỡ mệt: chọn lấy ba bài rồi xoay vòng cả tuần, thay vì mỗi ngày một bài mới. Trẻ cần gặp lại nhiều lần mới nhớ, còn người lớn thì hay chán trước con.

Với trẻ chưa đọc được chữ, truyện là việc của người lớn: đọc to, chỉ vào tranh, và lặp lại cùng một cuốn nhiều tối liên tiếp. Cuốn đọc lần thứ năm mới là cuốn sinh lợi nhất, vì lúc đó trẻ bắt đầu đoán trước được câu tiếp theo, và chính lúc đoán trước là lúc từ ở lại.

Với trẻ đã ghép vần được, có một thước chọn sách đơn giản hơn mọi bảng phân loại trình độ: cho con đọc to một trang, đếm số từ con vấp. Vấp quá năm từ trong một trang thì cuốn đó dùng để người lớn đọc cho nghe, chưa phải cuốn để con tự đọc.

Truyện cổ tích quen thuộc có lợi thế riêng khi bắt đầu: con đã biết trước cốt truyện bằng tiếng Việt nên không phải vừa đoán nghĩa vừa theo mạch, và toàn bộ sức chú ý dồn được vào câu chữ. Site chưa có kho truyện cho trẻ em, nên phần này hiện chỉ là cách chọn.

Tiếng Anh ở tiểu học chạy theo sách giáo khoa, chia thành từng unit và từng lesson, nên thứ phụ huynh cần thường rất cụ thể: đúng unit con đang học tuần này. Site chưa có phần bám theo sách giáo khoa, nên chưa đỡ được việc đó.

Thứ site đỡ được là phần nền nằm dưới mọi bộ sách: vốn từ theo chủ đề và cách đọc. Chương trình tiểu học xoay quanh đúng những nhóm từ nhìn thấy được đã kể ở trên, nên học trước bằng ảnh và tiếng thì tới lớp con gặp lại chứ không gặp lần đầu.

Một việc cha mẹ hay bỏ qua mà lại quyết định điểm số về sau: dạy con đọc thành tiếng từ mới ngay khi gặp, thay vì chỉ nhìn và nhớ nghĩa. Trẻ nhớ nghĩa mà không đọc được sẽ mất phần nghe và phần nói, và hai phần đó chiếm tỉ trọng lớn trong mọi bài kiểm tra tiểu học lẫn các kỳ thi lấy chứng chỉ.

Ba kỳ thi của Cambridge dành cho trẻ tiểu học, xếp theo bậc từ thấp lên: Pre A1 Starters, A1 Movers, A2 Flyers. Mỗi kỳ đều có ba phần là Nghe, Đọc và Viết, rồi Nói. Số liệu dưới đây lấy từ trang chính thức của Cambridge:

Kết quả ba kỳ thi này không chấm đỗ hay trượt. Mỗi phần được chấm bằng khiên, nhiều nhất năm khiên một phần, và trẻ nào dự thi cũng nhận được chứng chỉ. Cách chấm đó cố ý làm vậy để lần thi đầu của trẻ không thành một lần bị đánh giá.

Hệ quả thực tế cho cha mẹ: giá trị của kỳ thi nằm ở chỗ nó cho một cái mốc và một lý do để con luyện nói với người lạ, hơn là ở tờ chứng chỉ. Luyện đề dày đặc cho một kỳ thi không có trượt là đổi thứ trẻ cần, là hứng thú, lấy thứ trẻ không cần.

Số khiên ở phần Nói đáng chú ý hơn hai phần kia, vì đó là phần duy nhất đo được thứ khó luyện bằng bài tập ở nhà. Con được ít khiên ở phần Nói mà nhiều khiên ở phần Đọc và Viết là dấu hiệu rõ ràng: nên tăng thời gian nghe và nói, giảm thời gian làm bài trên giấy.

Tần suất quan trọng hơn thời lượng, và khoảng cách giữa hai cách làm lớn hơn phần lớn cha mẹ nghĩ. Mười phút mỗi ngày với nội dung quen thuộc cho kết quả tốt hơn hẳn một buổi bốn mươi phút cuối tuần với toàn nội dung mới, vì trí nhớ của trẻ củng cố theo số lần gặp lại chứ không theo tổng thời gian tiếp xúc.

Vốn từ của trẻ nhỏ không đo được bằng cách hỏi thẳng. Câu hỏi con biết từ gì rồi thường chỉ nhận lại im lặng, kể cả khi con biết khá nhiều, vì trẻ chưa kiểm kê được thứ mình biết.