Học Tiếng Trung Qua Bài Hát

Điểm mạnh của nhạc Hoa không nằm ở chỗ nó dễ hơn giáo trình, mà ở chỗ bạn chịu nghe lại. Một đoạn hội thoại trong sách nghe tới lần thứ ba đã chán, còn một bài hát bạn thích thì nghe ba mươi lần vẫn muốn mở. Với việc nhớ chữ Hán, số lần gặp lại quan trọng hơn thời gian ngồi học, nên chỗ này là lợi thế thật.

Cụ thể, nhạc Hoa giúp được ba việc. Thứ nhất là mặt chữ: bạn nhìn thấy cùng một chữ Hán trong nhiều bài khác nhau, gắn với những câu có cảm xúc, nên nó bám lâu hơn hẳn so với học trên thẻ từ rời. Thứ hai là tốc độ: lời hát chậm hơn tiếng Trung nói thật nhưng vẫn liền mạch, nên nó là bậc trung gian tốt giữa băng luyện nghe trong sách và người bản xứ nói ngoài đời. Thứ ba là nhịp câu, tức chỗ ngắt và chỗ nhấn trong một câu dài.

Đổi lại có hai chỗ nhạc Hoa không giúp được, và một chỗ nó còn làm hại nếu dùng sai. Ngữ pháp thì lời hát đảo trật tự và lược bớt từ cho hợp vần, nên học cấu trúc từ đó là học nhầm. Còn chỗ làm hại là thanh điệu, nói riêng ở mục dưới.

Tiếng Trung phân biệt nghĩa bằng bốn thanh, nhưng khi hát thì cao độ của một chữ do giai điệu quyết định chứ không do thanh của chữ đó. Người viết nhạc Hoa ngữ có cố chọn nốt sao cho xuôi tai với thanh của lời, nhưng không ai theo được suốt bài. Nghĩa là trong một bài hát, phần lớn chữ được hát ở cao độ không đúng thanh gốc của nó.

Hệ quả rất thực tế và ngược với điều nhiều người tưởng: nghe nhạc Hoa không luyện được thanh điệu. Tệ hơn, nếu bạn gặp một từ mới lần đầu trong bài hát rồi bắt chước đúng cách ca sĩ hát, bạn đang học sai thanh của từ đó, và sai thanh thì người nghe hiểu sang nghĩa khác.

Cách xử lý đơn giản, chỉ cần nhớ một nguyên tắc: lấy nghĩa và mặt chữ từ bài hát, lấy thanh từ nút phát âm. Mỗi từ bạn bấm vào trong lời bài hát đều có pinyin kèm nút nghe đọc chuẩn, nghe nút đó một lần trước khi lưu từ, đừng lấy giọng ca sĩ làm chuẩn. Người Trung Quốc nghe nhạc cũng dựa vào ngữ cảnh để hiểu lời chứ không dựa vào thanh, nên đây không phải chuyện riêng của người học.

Bù lại, có một thứ nhạc Hoa dạy tốt hơn giáo trình: nhịp và chỗ ngắt của câu dài. Đó là phần khiến người Việt nói tiếng Trung nghe rời rạc dù phát âm từng chữ đúng.

Chọn sai bài là lý do phổ biến nhất khiến người ta bỏ dở sau ba ngày. Với nhạc Hoa, tiêu chí quan trọng nhất không phải bài hay hay bài nổi tiếng:

Người mới gần như luôn chọn pinyin vì nó đọc được ngay, và đó là quyết định khiến nhiều người sau nửa năm nghe hiểu khá tốt mà vẫn không đọc nổi một câu chữ Hán. Pinyin là lối tắt, và lối tắt dùng lâu thì thành đường chính.

Cách dùng đúng là nhìn chữ Hán trước, chỉ mở pinyin khi thật sự bí. Mỗi lần mắt bạn nhìn một chữ Hán đúng lúc tai nghe âm của nó là một lần nối mặt chữ với âm thanh, đây chính là thứ mà học chữ rời trên thẻ từ không cho bạn được, vì ở đó chữ đứng một mình không có âm đi kèm.

Với chữ chưa biết, bấm vào chữ đó để xem pinyin và nghĩa rồi quay lại nghe tiếp, đừng dừng bài để tra cả câu. Một lượt nghe bị cắt vụn bởi mười lần tra từ thì không còn là luyện nghe nữa.

Nhạc một mình không dựng được nền từ vựng, vì lời bài hát chỉ quanh quẩn ở một nhóm chủ đề hẹp: tình cảm, thời gian, xa cách, ký ức. Bạn có thể nghe trăm bài mà vẫn không gặp từ để nói chuyện mua bán, đi lại hay công việc.

Cách phối hiệu quả là lấy bộ HSK làm nền và lấy nhạc làm chỗ gặp lại. Bộ từ cho bạn phạm vi đầy đủ và có hệ thống; bài hát cho những từ đó một ngữ cảnh có cảm xúc để chúng chuyển từ nhớ được sang nhớ lâu. Từ Vựng 123 có sẵn sáu bộ theo trình độ HSK 1 tới HSK 6 trong mục từ vựng, học song song với việc nghe nhạc là hợp nhất.

Một mẹo lọc khi nhặt từ trong bài: từ nào bạn thấy có trong bộ HSK đang học thì ưu tiên lưu, vì bạn sẽ còn gặp lại nó. Từ nào tra ra chú thích kiểu văn chương hoặc chỉ dùng trong thơ ca thì bỏ qua, nó đẹp trong bài hát nhưng không xuất hiện lần thứ hai trong đời học của bạn.

Đặt kỳ vọng đúng giúp bạn không bỏ cuộc ngay trước lúc mọi thứ bắt đầu có tác dụng. Với nhịp ba bài mỗi tuần và năm tới bảy từ mỗi bài, thứ đến sớm nhất là mặt chữ: sau khoảng ba tuần bạn sẽ bắt đầu nhận ra những chữ Hán quen khi đọc chỗ khác, kể cả ngoài bài hát.

Nghe hiểu đi chậm hơn, thường hai tới ba tháng đều đặn, và nó không tăng dần mà nhảy bậc: một hôm bạn mở một bài chưa từng nghe và bắt được nguyên một câu không cần nhìn lời. Trước mốc đó bạn sẽ thấy như giậm chân tại chỗ, đó là giai đoạn bình thường.

Riêng phát âm và thanh điệu thì bài hát không lo được, phải luyện riêng bằng nút nghe từng từ và bằng cách đọc to lại. Một cách tự kiểm sau ba tháng: mở lại đúng bài đầu tiên bạn từng học và nghe không lời. Nếu giờ nó dễ tới mức hơi nhàm, bạn đã đi xa hơn cảm giác của mình.